Có những bức ảnh bắt đầu từ một chuyến đi xa, nhưng để trở thành một câu chuyện có sức ở lại, chúng cần nhiều hơn một lần bấm máy. Với nhiếp ảnh gia Nguyễn Á, 16 năm đi qua biển đảo và những vùng đất giàu bản sắc văn hóa là hành trình tìm kiếm, chọn lọc và lưu giữ những hình ảnh về Việt Nam.
Sáng 15.8.2026, tại Nhà văn hóa Thanh Niên, TP.HCM, không gian triển lãm đón nhiều nhân vật, đồng nghiệp và người yêu nhiếp ảnh đến tham dự buổi giới thiệu sách và tác phẩm mới của nhiếp ảnh gia Nguyễn Á.
Lần này, tác giả giới thiệu hai sách ảnh “Chuyện về biển đảo quê hương” và “Những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh”, đồng thời trưng bày 70 tác phẩm. Hai dự án là kết quả của một hành trình kéo dài 16 năm, trong đó người cầm máy nhiều lần đến những nơi có điều kiện tác nghiệp đặc biệt để ghi lại cuộc sống, con người và các giá trị văn hóa của đất nước.
Nguyễn Á vốn là một nhiếp ảnh gia hoạt động trên nhiều lĩnh vực. Qua nhiều năm, anh liên tục mở rộng đề tài và tìm kiếm những cách tiếp cận mới. Số lần triển lãm hay ra mắt sách của anh đến nay khó có thể nhớ hết, nhưng điểm đáng chú ý trong các hoạt động ấy còn nằm ở việc nguồn thu từ những sự kiện được anh sử dụng cho các hoạt động thiện nguyện.
Không chỉ đi để chụp
Với Nguyễn Á, một đề tài càng quen thuộc càng đòi hỏi người chụp phải tìm được cách nhìn riêng. Điều này thể hiện khá rõ trong hành trình ghi lại biển đảo Việt Nam. Cùng khai thác Trường Sa và Hoàng Sa, nhưng Nguyễn Á chọn cách đi sâu vào đời sống của cán bộ, chiến sĩ Hải quân, những người làm nhiệm vụ trên các đảo và hệ thống nhà giàn DK1.
Anh đã đi qua 5 vùng biển, từ miền Bắc đến tận mũi Cà Mau. Những chuyến đi đưa người nghệ sĩ đến gần hơn với cuộc sống giữa biển khơi, đồng thời mở ra cơ hội ghi lại những khoảnh khắc mà không phải ai cũng có điều kiện tiếp cận.
Phía sau những bức ảnh ấy là nhiều thử thách. Có thời điểm thời tiết không thuận lợi, điều kiện tác nghiệp khắc nghiệt, việc tiếp cận các địa điểm đặc thù cũng đòi hỏi nhiều thủ tục. Nhưng đó không phải lý do để Nguyễn Á hạ thấp yêu cầu của mình. Anh muốn mỗi chuyến đi phải mang về những hình ảnh có sự khác biệt.
Nguyễn Á nói rằng điều khó nhất của công việc không nằm ở việc chụp được một bức ảnh mà ở khâu biên tập. Hàng nghìn khuôn hình sau mỗi chuyến đi phải được xem lại, cân nhắc và sắp xếp. Người chụp phải tự hỏi hình ảnh nào thật sự cần thiết, hình ảnh nào đã từng xuất hiện và làm thế nào để toàn bộ tư liệu có thể tạo thành một câu chuyện.
Theo anh, người làm nghề phải tự tạo áp lực tìm kiếm góc máy mới và cách thể hiện mới, để người xem có thể nhìn thấy những điều chưa từng thấy.
Cùng với biển đảo, di sản văn hóa phi vật thể là một hành trình khác mà Nguyễn Á theo đuổi trong nhiều năm. Từ lễ hội, tín ngưỡng, nghệ thuật truyền thống đến đời sống cộng đồng ở nhiều vùng miền, anh tìm cách ghi lại những giá trị đang hiện diện trong đời sống hôm nay. Một bức ảnh, theo Nguyễn Á, không chỉ dừng lại ở việc đẹp hay bắt mắt. Quan trọng hơn, nó phải có khả năng kể một câu chuyện với người xem.
Trong 16 năm, anh đã thực hiện 8 sách ảnh và 8 triển lãm chuyên đề về 17 di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh cùng chủ đề biển đảo Việt Nam. Thành quả này đã được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam xác lập.
Giữ lại những điều dễ bị thời gian làm phai mờ
Thượng tá Nguyễn Văn Lâm, nguyên Chỉ huy trưởng Nhà giàn DK1/20 thuộc Bộ Tư lệnh Vùng 2 Hải quân, nhìn những bức ảnh biển đảo của Nguyễn Á từ một trải nghiệm rất khác. Với ông, mỗi khuôn hình gợi lại những năm tháng làm nhiệm vụ giữa biển khơi, nhất là những thời điểm mùa bão. Có những lúc biển tối đen, sóng gió dữ dội đến mức gần như không thể nhìn thấy gì.
Bởi vậy, khi những hình ảnh ấy được ghi lại bằng vẻ đẹp và sức sống, người từng trải qua những năm tháng đó càng cảm nhận rõ ý nghĩa của chúng. Theo ông Nguyễn Văn Lâm, những tác phẩm giúp người dân đất liền hiểu hơn về cuộc sống của người lính Hải quân và giúp thế hệ trẻ hình dung rõ hơn về những hy sinh thầm lặng của lực lượng đang bảo vệ chủ quyền biển đảo.
Với nhà nghiên cứu văn hóa Trần Đình Sơn, giá trị đáng chú ý ở những tác phẩm về di sản nằm ở khả năng đưa người xem đến gần những không gian văn hóa mà họ ít có dịp trực tiếp trải nghiệm. Sinh hoạt văn hóa ở ba miền hiện lên với những sắc thái riêng, giúp người trẻ nhận diện thêm đặc trưng của từng vùng đất. Những hình ảnh về tín ngưỡng và không gian thờ tự cũng giúp các giá trị văn hóa vốn thường được biết đến qua sách vở hoặc nghi lễ trở nên trực quan hơn.
Đến nay, Nguyễn Á đã có 26 đầu sách. Nhưng con số ấy không thể nói hết về hành trình sáng tác của một người cầm máy đã dành nhiều năm cho những chuyến đi.
Để có một cuốn sách và một triển lãm, phía sau là hàng trăm chuyến đi, nhiều năm làm việc và một quá trình chọn lọc khắt khe. Người chụp phải chấp nhận quay lại với chính những gì mình đã làm để tìm ra cách kể khác, đồng thời kiên nhẫn đứng trước hàng nghìn bức ảnh để tìm được những khuôn hình phù hợp nhất.
Với hai cuốn sách mới và 70 tác phẩm lần này, Nguyễn Á tiếp tục hướng đến một mục tiêu giản dị nhưng không dễ thực hiện. Đó là đưa những hình ảnh về văn hóa, con người và biển đảo Việt Nam đến gần hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ. Ở đó, nhiếp ảnh không chỉ ghi lại một khoảnh khắc. Nó còn có thể giữ lại một ký ức, giúp một câu chuyện được nhìn thấy và một giá trị văn hóa tiếp tục được nhận diện.
Sau 16 năm, những chuyến đi của Nguyễn Á vẫn được nối dài bằng những khuôn hình mới. Mỗi lần triển lãm là thêm một lần anh đưa những gì đã nhìn thấy, đã trải qua và đã ghi lại trở về với công chúng. Đó cũng là cách người nghệ sĩ giữ hồn Việt bằng chính ngôn ngữ mà anh theo đuổi suốt nhiều năm.
Lữ Long – Tiêu Phong
